Kafkas-Rus Savaşının 100 Yılı: Direniş ve Sürgünün Kronolojisi (1768-1864)
Tarih literatüründe Kafkas-Rus Savaşı ya da Batı Kafkasya özelindeki adıyla Rus-Çerkes Savaşı olarak bilinen mücadele, dünya tarihinin gördüğü en uzun ve en yıkıcı asimetrik savaşlardan biridir. Resmi Rus tarih yazımında bu savaşın başlangıç yılı General Yermolov’un kapsamlı fetih planını devreye soktuğu 1817 yılı olarak kabul edilir. Ancak sahadaki gerçeklik, çatışmaların köklerinin 18. yüzyılın ikinci yarısına, 1768 Osmanlı-Rus Savaşı’na kadar uzandığını göstermektedir.
Bu kapsamlı rehberde; Kafkas-Rus Savaşı’nın patlak vermesine neden olan tarihsel silsileyi, дипломатик kırılmaları, askeri stratejileri ve 21 Mayıs 1864’te büyük bir trajediyle kapanan 100 yıllık direnişin kronolojik özetini tüm detaylarıyla inceleyeceğiz.
Savaşın Ayak Sesleri: Osmanlı-Rus Çekişmesi ve İlk Çatışmalar (1768-1816)
Rusya İmparatorluğu‘nun sıcak denizlere inme politikası, Kuzey Kafkasya‘yı doğal bir hedef haline getirdi. Bölgedeki ilk büyük kırılmalar, Osmanlı İmparatorluğu ile Çarlık Rusya arasındaki savaşların Kafkas coğrafyasına sıçramasıyla başladı.
Kronolojik Gelişmeler (1768-1807)
1768-1774 (Osmanlı-Rus Savaşı):
Rusya İmparatorluğu’nun kesin zaferiyle sonuçlanan bu altı yıllık savaş, Kuzey Kafkasya’daki güç dengelerini temelden değiştirdi ve Rus ordularının bölgeye kalıcı olarak inmesinin önünü açtı.
1769 (İlk Cezalandırma Seferi):
Rus Çariçesi II. Katerina’nın doğrudan emriyle Tuğgeneral Medem, beraberindeki 10 bin Kalmuk süvarisiyle birlikte Çerkesya topraklarına girdi. Bu harekâtın temel amacı, Osmanlı-Rus savaşında Osmanlı Devleti’ni destekleyen Çerkesleri cezalandırmak ve kısacası gözdağı vermekti.
1774 (Küçük Kaynarca Antlaşması):
Savaşın sonunda imzalanan bu ağır antlaşma ile diplomasi masasında skandal bir karara imza atıldı; stratejik öneme sahip Kabardey bölgesinin statüsünün belirlenmesi doğrudan “Kırım Hanı’nın iradesine” bırakıldı. Bu durum, Rusya’nın Kabardey üzerindeki ilhak planlarına hukuki bir kılıf hazırladı.
1781-1783 (Anapa Kalesi’nin İnşası):
Karadeniz kıyılarındaki Rus ilerleyişini durdurmak isteyen Osmanlılar, Çerkes kıyılarında oldukça güçlü bir tahkimat olan Anapa Kalesi’ni inşa etti. Başlangıçta topraklarında yabancı bir kale istemeyen Çerkesler, Ahmed Supako önderliğinde inşaat faaliyetlerine karşı çıkarak saldırılar düzenledi. Ancak kısa süre sonra ortak düşmana karşı Osmanlılarla anlaşma sağlandı ve Anapa, Osmanlı İmparatorluğu‘nun Kuzey Kafkasya’daki en stratejik askeri ve ticari dayanak noktası haline geldi.
1790 (Kuban Harekâtı):
Rus ordusu, sınır kabul edilen Kuban Nehri’ni aşarak doğrudan Çerkesya topraklarına girdi. Anapa Kalesi’ni düşürmek amacıyla ilerlemeye çalışan Rus birlikleri, Çerkeslerin sert direnişi ve coğrafyanın çetin şartları nedeniyle tam anlamıyla bir kâbus yaşadı.
30 Eylül 1790 (Battal Paşa’nın Esareti):
Rusların inşa ettiği “Kafkas Hattı“nı tamamen ortadan kaldırmak üzere Anapa’dan hareket eden Battal Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, bugünkü Çerkessk yakınlarında Rus birlikleriyle karşılaştı. Meydana gelen muharebede Osmanlı ordusu ağır bir mağlubiyet aldı. Komutan Battal Paşa Ruslara esir düştü.
1791 (Anapa ve Sucuk Kale’nin Düşüşü):
Battal Paşa‘nın yenilgisinden güç alan Rus birlikleri, kuşattıkları Anapa Kalesi’ni ele geçirdi. Ruslar, Anapa’nın savunma istihkâmlarını temelinden yıktı ve şehri tamamen ateşe verdi. Aynı yıl içinde Anapa’nın hemen ardından Sucuk Kale (bugünkü Novorossiysk) de Rusların eline geçti. Anapa’nın düşmesi, Kafkasya’daki Osmanlı nüfuzunu temelinden sarstı.
30 Haziran 1792 (Kazak İskânı ve Yekaterinodar’ın Kuruluşu):
Çariçe II. Katerina, işgal edilen Taman Yarımadası’nı ve Kuban Nehri’nin sağ kıyısında yer alan verimli Çerkes topraklarını Karadeniz Kazak Ordusu’nun “ebedi mülkiyetine” bağışladı. Bölgenin demografisini değiştirmek adına buraya 25 bin Kazak yerleştirilmiştir. Bu iskân politikasının merkez üssü olarak bir yıl sonra Yekaterinodar (bugünkü Krasnodar) şehri kuruldu.
1807 (Veba Bahanesi ve Ekonomik Abluka):
Ruslar askeri gücün yanı sıra ekonomik yıkım stratejisini devreye soktu. Kafkas Hattı birlikleri komutanı S. Bulgakov, bölgedeki veba salgınını gerekçe göstererek Çerkeslerin ovalardaki otlaklara inişini ve her türlü ticari faaliyeti yasakladı. Tam üç yıl süren bu ağır ekonomik abluka, bölge halkını açlık ve aynı zamanda yoksullukla teslimiyete zorlamayı amaçlıyordu.
Resmi Savaşın Başlangıcı, Yermolov Dönemi ve Gazavat (1816-1853)
19. yüzyılın ilk çeyreğinde Rusya, Napolyon Savaşları’ndan galip çıkarak özellikle tüm askeri odağını Kafkasya’ya çevirdi. Bu dönem, hem acımasız Rus generallerinin yıkım politikalarına hem de Kafkas halklarının efsanevi direnişine sahne oldu.
Kronolojik Gelişmeler (1816-1846)
1816: Kafkasya’da taş üstünde taş bırakmayacak olan acımasız stratejist General Aleksey Yermolov, Gürcistan ve Kafkas Hattı birlikleri başkomutanı olarak atandı.
1817 (Kafkas Savaşı’nın Resmi Başlangıcı): Yermolov’un kaleler zinciri kurarak, ormanları keserek ve köyleri yakarak ilerlemeyi öngören “fetih planını” fiilen uygulamaya koyduğu bu yıl, resmi tarih yazımında “Kafkas Savaşı”nın başladığı tarih olarak kayıtlara geçti.
1823 (Sufi Öğretisinin Yayılışı): Doğu Kafkasya’da direnişin ideolojik temelleri atılmaya başlandı. Buhara’dan gelen Nakşibendi-Halidi sufi öğretisi, Gazi Muhammed tarafından Dağıstan’ın sarp dağ köylerinde hızla yayılmaya ve aynı zamanda halkı Rus işgaline karşı birleştirmeye başladı.
1826 (Kabardey’in Demografik Çöküşü): Yermolov’un uyguladığı sistematik katliamlar, yakıp yıkma taktikleri ve veba salgınları sonucunda, savaştan önce yüz binlerle ifade edilen Kabardey nüfusu trajik bir şekilde 35 bin kişiye kadar düştü.
Gazavat Dönemi ve Diplomasi Trafiği
1829 (İmamat’ın İlanı ve Gazavat):
Dağıstan’da dini ve siyasi liderliği birleştiren Gazi Muhammed, “İmamat” adını verdiği teokratik bir din devleti kurduğunu ilan etti. Kafkasya’nın ilk imamı unvanıyla Rus işgalcilerine karşı kutsal savaş, yani Gazavat başlattı.
1829 (Edirne Antlaşması):
Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanan Edirne Antlaşması, Kafkasya için tam bir diplomatik yıkım oldu. Antlaşmanın 4. maddesine göre Osmanlı İmparatorluğu; Kuban Nehri ağzından başlayarak Aziz Nikola İskelesi’ne (Poti’nin güneyi) kadar uzanan Karadeniz’in tüm doğu kıyısını Rusya’ya bıraktı. Çerkesler, kendilerine hiç sorulmadan topraklarının kağıt üzerinde devredilmesini tanımadıklarını ilan etti.
1833 (İstanbul Heyeti):
Rus baskısının artması üzerine Çerkesler, kendilerine yapılacak askeri ve aynı zamanda siyasi yardım konusunda Osmanlı Devleti’nin gerçek tutumunu öğrenmek üzere İstanbul’a özel bir diplomasi heyeti göndermiştir.
1834 (Amanat Sistemi):
Çarlık yönetimi, Kafkasya’yı kültürel olarak da teslim almak için “Amanat” (Rehine) sistemini başlattı. Soylu Çerkes ailelerinden güvence adı altında alınan çocuklar, Rus askeri okullarında kendi halklarına yabancılaştırılarak eğitilmek üzere Petersburg’a gönderildi. Aynı dönemde Kafkasya’da ve yakın Rus şehirlerinde özel amanat okulları açıldı.
1834 (İmam Şamil’in Liderliği):
Gazi Muhammed ve Hamzat Bek’in ardından Şamil, Dağıstan ve Çeçenistan’ın üçüncü imamı seçilmiştir. Sadece dini liderliği değil; askeri, yasama, yürütme ve yargı güçlerini de tek elde toplayan İmam Şamil, kurduğu düzenli devlet ve askeri reformları sayesinde devasa Rusya İmparatorluğu’na karşı tam çeyrek asır (25 yıl) boyunca destansı bir direniş sergiledi.
1834 (David Urquhart’ın Çerkesya Ziyareti):
İngiliz dış istihbarat ajanı ve diplomat David Urquhart, sonbahar aylarında Çerkesya’ya geldi. Bir süre Çerkeslerin arasında yaşayan ve direnişi yerinde gözlemleyen Urquhart, İngiltere’ye dönüşünde basın yayın yoluyla Avrupa çapında yoğun bir propaganda faaliyeti başlattı; Çerkesya’nın birleşik bayrağının ve aynı zamanda bağımsızlığının uluslararası alanda tanınması için büyük çaba sarf etti.
1838 (Karadeniz Kıyılarına Çıkarma):
Çerkesya’nın dış dünyayla bağlantısını tamamen kesmek isteyen Ruslar, Amiral Lazarev komutasındaki Karadeniz Donanması ile yaz ve sonbahar aylarında Soçi, Tuapse, Şapsuho ve aynı zamanda Tsemez nehirlerinin ağızlarına büyük askeri çıkarmalar yaptı. Bu stratejik noktalara kaleler inşa edilerek Karadeniz Kıyı Hattı tahkim edilmiştir.
1846 (İmam Şamil’in Kabardey Harekâtı):
Doğu ve Batı Kafkasya direnişlerini birleştirmek isteyen İmam Şamil, 1846 ilkbaharında Çerkeslerin desteğini sağlamak amacıyla Terek Nehri’nin sol kıyısına geçti ve Kabardey Prensi Muhammed Mirza Anzor’un köyüne yerleşti. Ancak Rusların yoğun askeri önlemleri ve bölgesel kopukluklar nedeniyle bu birleşme girişimi başarısız oldu; Şamil Çeçenistan’a geri dönmek zorunda kaldı.
Karadeniz Kıyı Hattının Tahribi, Kırım Savaşı ve İmam Şamil’in Teslimiyeti (1853-1859)
1850’li yıllar, uluslararası dengelerin Kafkasya sahnesini doğrudan etkilediği, ancak Kırım Savaşı’ndaki fırsatların değerlendirilememesiyle ibrenin tamamen Rusya lehine döndüğü yıllar oldu.
Kronolojik Gelişmeler (1853-1859)
1853-1856 (Kırım Savaşı ve Kalelerin Boşaltılması): Osmanlı, İngiltere ve Fransa ittifakıyla başlayan Kırım Savaşı nedeniyle, denizden kuşatılma tehlikesi yaşayan Rus garnizonları, Karadeniz Kıyı Hattı boyunca inşa ettikleri kaleleri kendi elleriyle tahrip ederek boşalttı. Ancak savaş sonunda imzalanan 1856 Paris Antlaşması’nda Kafkasya’nın bağımsızlığı masaya yatırılmadı. Savaştan hemen sonra Rus garnizonları geri dönerek yıktıkları kaleleri yeniden inşa etti ve kıyı hattına tekrar yerleşti.
1856 (Prens Baryatinski ve Yeni İşgal Politikası): Kırım Savaşı’nın bitimiyle Prens Aleksandr Baryatinski Kafkasya’ya genel vali ve başkomutan olarak atanmıştır. Baryatinski ile birlikte Rus işgal politikasında çok daha sistemli ve acımasız yeni bir yaklaşım ortaya çıktı: Önce verimli düzlükler tamamen ele geçirilecek, ardından dağlık bölgelerin derinliklerine adım adım sızılarak Çerkes ve Dağıstan toprakları toplu halde işgal edilecekti.
Ağustos 1859 (İmam Şamil’in Teslimiyeti): Baryatinski’nin devasa ordularla yürüttüğü kuşatma sonucunda, Gunib Kalesi’nde son direnişini veren İmam Şamil, Ağustos 1859’da teslim oldu. Böylece Şamil’in 25 yıl süren efsanevi mücadelesi sona erdi. Çeçenistan ve Dağıstan tamamen Rusya’nın hâkimiyetine girdi. Doğu cephesini kapatan Rus yönetimi, burada boşa çıkan tüm askeri birliklerini ve aynı zamanda ağır silahlarını nihai darbe için Çerkesya’ya (Batı Kafkasya) kaydırdı.
Sonun Başlangıcı: Sürgün Politikası ve Büyük Özgür Meclis (1860-1864)
Doğu Kafkasya‘nın düşmesiyle tüm Rus İmparatorluk ordusu Çerkesya üzerine çullanmıştır. Bu dönem, sadece askeri bir işgal değil, aynı zamanda planlı bir etnik temizlik ve sürgün operasyonuydu.
Kronolojik Gelişmeler: Adım Adım Çöküş ve Sürgün (1860-1864)
Kasım 1860 (Kuban ve Terek Oblastlarının Kurulması):
Rus yönetimi işgal ettiği bölgeleri idari olarak yeniden yapılandırdı. Kafkas Hattı, Stavropol Eyaleti’nden tamamen ayrılmıştır. Kuban Kazak Ordusu’nun toprakları sayılan Sağ Kanat “Kuban Oblastı“, Terek Kazak Ordusu’nun toprakları sayılan Sol Kanat ise “Terek Oblastı” adlarıyla iki yeni idari birim haline getirilmiştir.
1860 (Abaza ve Besleneylerin Göçe Zorlanması):
Etnik temizlik uygulamaları hız kazandı. Abaza topluluklarından olan Başıbaylar, Kızılbekler, Tamlar ve aynı zamanda Şahgireylerin bir kısmı, Rusların kendilerine tanıdığı kısıtlı süre içinde köylerini boşaltarak Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kaldı. Teslim olmayı reddedip direnen Besleneylerin köyleri ise 20 Haziran’da Rus birliklerince kuşatılmıştır. Aynı zamanda dört bin aile zorla Osmanlı İmparatorluğu’na gönderilmiştir.
1861 (Serfliğin Kaldırılması ve Toprak Гаspı):
Rusya İmparatorluğu’nda köylüleri toprağa bağımlı kılan serflik sistemi resmen kaldırılmıştır. Bu reformun faturası Kafkasya’ya kesilmiştir. Çerkesya, özellikle Rusya’nın iç bölgelerinden getirilen yüz binlerce topraksız Rus köylüsünün yerleşimine açıldı. Üstelik bölgede savaş henüz bitmemiş olmasına rağmen, Çerkeslerin öz toprakları Rus yerleşimcilere dağıtılmaya başlandı.
Haziran 1861 (Soçi Kongresi ve Büyük Özgür Meclis):
Topyekûn yok edilme tehlikesini gören Karadeniz kıyısındaki Çerkes kabileleri (Şapsığlar, Ubıhlar, Abzehler), Haziran 1861’de Soçi’de tarihi bir kongre toplayarak tüm güçlerini birleştirme kararı aldı. Bu ulusal ittifakın yönetimi için 15 kişiden oluşan “Büyük Özgür Meclis” (Meclis-i Âli) kurulmuştur. Meclis başkanlığına efsanevi lider Hacı Giranduk Berzeg getirilmiştir.
10 Mayıs 1862 (Göç Komisyonunun Kurulması):
Özel Göç Komisyonu kurulmuştur. Bu komisyon, özellike; Anapa, Taman ve Konstantinovski limanlarında toplanan yüz binlerce sürgünün gemilerle Osmanlı topraklarına gönderilmesi için sistemli olarak çalışmaya başlamıştır.
1863 Başı (Prens Mihail’in Başkomutanlığı):
Savaşı kesin olarak bitirmek isteyen Çar II. Aleksandr (Çar I. Nikolay’ın oğlu olan kardeşi), Grandük Prens Mihail’i Kafkasya’ya yeni başkomutan ve aynı zamanda genel vali olarak atadı.
1863 Sonu:
Yürütülen acımasız kış harekâtları sonucunda Kuban bölgesi tamamen Rus birliklerinin eline geçti.
1864 Başı (Sahil Harekâtı ve Yakılan Köyler):
Yeni imha planına göre son genel harekât başlatılmıştır. Rus birlikleri kollar halinde ilerleyerek Şapsığ köylerini tek tek boşalttı, ateşe verdi ve yakıp yıkarak Tuapse’ye vardı. Ardından üç kol halinde Karadeniz sahili boyunca ilerleyen Rus ordusu, 5 Mart 1864’te eski Lazarevsk Kalesi’ne ulaştı.
25 Mart 1864 (Soçi’nin İşgali):
Direnişin kalbi olan Soçi’nin Ruslar tarafından alınmasıyla birlikte, özellikle Karadeniz kıyısındaki dağlık şeridin tamamı fiilen işgal edilmiş oldu.
2 Nisan 1864 (Prens Mihail’in Ültimatomu):
Bizzat Soçi’ye gelen Başkomutan Prens Mihail, huzuruna çağırdığı Çerkes liderlerine tarihin en acımasız ültimatomlarından birini verdi: Çerkes topraklarının tamamının Rus yerleşimleri için ayrıldığını, halkın göçe (sürgüne) hazırlanması için sadece 1 ay süre tanıdığını; aynı zamanda bu süre dolduktan sonra talepleri yerine getirmeyen herkesin savaş esiri muamelesi göreceğini tebliğ etti.
21 Mayıs 1864 (Gubaada Vadisi ve Savaşın Sonu):
Kafkas-Rus Savaşı resmen sona erdi. Soçi yakınlarındaki dağlık Gubaada (bugünkü Krasnaya Polyana) vadisinde bir araya gelen Rus askeri birlikleri, zafer töreni ve dini ayin düzenledi. Başkent Petersburg’a çekilen telgrafla, Kafkasya’nın tam ve nihai olarak fethedildiği Çar’a resmen iletilmiştir.
Kavurucu Sıcaklarda Kalbi Korumak
Sonuç: 100 Yıllık Savaşın Bilançosu
Resmi kayıtlara ve tarihsel verilere göre Kafkasya, bu uzun savaş boyunca 77 binden fazla Rus askerine mezar oldu. Çarlık hazinesi savaşın maliyeti yüzünden defalarca sarsılmıştır.
Ancak Kafkas-Rus Savaşı’nın Kafkas halklarına getirdiği felaket, ölçülemez derecede daha büyüktü. 21 Mayıs 1864 sonrasında yüz binlerce Çerkes, Ubıh ve Abaza; Anapa, Soçi ve Tuapse gibi Karadeniz limanlarında açlık, tifüs ve çiçek salgınları altında aylarca bekletildi. Kapasitesinin çok üzerinde insan yüklenen gemilerin Karadeniz’in hırçın sularında batmasıyla on binlerce insan hayatını kaybetti. Ubıhlar gibi bazı kadim halklar anavatanlarından tamamen silinirken, özellikle Kuzey Kafkasya nüfusunun yüzde 90’a yakını Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasına (Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğu) sürgün edildi.
